Mar a fhéadfaidh an Stát tír cheannródaíoch a dhéanamh d'Éirinn maidir le dul i ngleic le hathrú aeráide

Sa Rún ina gceadaítear bunú an Tionóil, leagtar amach cúig ábhar atá le breithniú ag an Tionól. Ar dtús bhí Mar a fhéadfaidh an Stát Tír Cheannródaíoch a dhéanamh d'Éirinn maidir le Dul i nGleic le hAthrú Aeráide sceidealaithe lena mheas ar deireadh ar fad. I mí Eanáir 2017, áfach, shocraigh Baill an Tionóil gurb é t-ábhar seo an tríú hábhar a dhéanfaí a mheas.

Tá críoch leis an bplé ar an ábhar seo agus cuirfear Tuarascáil agus Moltaí Deiridh faoi bhráid Thithe an Oireachtais gan mhoill.

Sceideal na gCruinnithe

Rinne an Tionól an t-ábhar seo a mheas i rith dhá dheireadh seachtaine 30 Meán Fómhair-1 Deireadh Fómhair 2017 agus 4-5 Samhain 2017.

Cliceáil ar an dáta thuas chun féachaint ar ábhar a cuireadh faoi bhráid an Tionóil an deireadh seachtaine sin. 

Tá féilire athbhreithnithe na gcruinnithe uile ar fáil anseo

Aigneachtaí

Thug an Tionól cuireadh do dhaoine den phobal, do ghrúpaí ionadaíochta agus d'eagraíochtaí saoránach aighneacht a dhéanamh ar an ábhar seo.  Osclaíodh an próiseas aighneachtaí go foirmeálta an 12 Meitheamh 2017 agus dúnadh é ag  5pm an 11 Lúnasa 2017.

Chun aighneachtaí ar an ábhar seo a léamh cliceáil anseo

  • Cáipéis Eolais

Is é an aidhm atá leis an cháipéis eolais na príomhcheisteanna/ábhair/téamaí atá luaite sna haighneachtaí a shainaithint in ord éilimh. Tá téacs iomlán an 1,185 aighneacht atá foilsithe ar fáil le léamh anseo. Tá siad leagtha amach ag Rúnaíocht an Tionóil de réir réimsí leathana téamacha agus rinneadh iarracht cuid de na tuairimí a fuarthas a chur i láthair.

Tá an Tuarascáil ar fáil le léamh anseo.

Moltaí

Trí vótáil le páipéar ballóide agus tar éis dhá dheireadh seachtaine de phlé a bhí dírithe ar na hearnálacha fuinnimh, iompair agus talmhaíochta, ar dhea-chleachtas idirnáisiúnta agus ar bheartais agus imeachtaí náisiúnta atá ann cheana féin a thángthas ar na moltaí.

Bhí 13 cheist ar an bpáipéar ballóide agus thángthas ar na moltaí trí vóta tromlaigh.

Rinne an Tionól na moltaí seo leanas;

        1. Molann 97% de na Baill gur chóir chun a chinntiú go bhfuil athrú aeráide i gcroílár an phróisis ceaptha beartas in Éirinn, acmhainní a chur ar fáil do chomhlacht neamhspleách nua nó do cheann atá ann cheana ar bhonn práinne, go bhfeidhmeodh sé ar bhealach oscailte agus trédhearcach, agus go dtabharfaí réimse leathan feidhmeanna agus cumhachtaí i reachtaíocht dó chun díriú ar athrú aeráide ar bhonn práinne. *
        2. Molann 100% de na Baill gur chóir don Stát ról ceannaireachta a ghlacadh maidir le hathrú aeráide trí bhearta maolaithe lena n-áirítear foirgnimh phoiblí a athfheistiú, úsáid a bhaint as feithiclí poiblí atá ar bheagán carbóin agus giniúint in-athnuaite ar fhoirgnimh phoiblí mar shampla agus trí bhearta oiriúnaithe lena n-áirítear  seasmhacht talún agus bonneagair phoiblí a mhéadú mar shampla.
        3. Dúirt 80% de na Baill go mbeadh siad sásta cánacha níos airde a íoc ar imeachtaí ar mó a lorg carbóin **
        4. Mhol 96% de na Baill gur chóir don Stát tabhairt faoi mheasúnú cuimsitheach ar leochaileacht gach príomhbhonneagair (lena n-áirítear fuinneamh, iompar, an timpeallacht thógtha, uisce agus cumarsáid) le súil cur le seasmhacht i gcás athrú aeráide leanúnach agus imeachtaí aimsire foircneacha. Ba chóir toradh an mheasúnaithe seo a chur i bhfeidhm. Ba chóir an caiteachas ar bhonneagar a chur in ord tosaíochta ag cur san áireamh an costas suntasach a bheadh ar an Stát dá dteipfeadh ar an bpríomhbhonneagar.
        5. Mhol 99% de na Baill gur chóir go dtabharfadh an Stát cead, trí reachtaíocht, do shaoránaigh phríobháideacha leictreachas ó mhicrighiniúint (mar shampla fuinneamh ó ghrianphainéil nó ó thuirbíní gaoithe ar thithe daoine nó ar a dtalamh) a dhíol ar ais isteach san eangach ar phraghas is comhionann leis an bpraghas mórdhíola.
        6. Mhol 100% de na Baill gur chóir don Stát gníomhú chun na leibhéil is mó úinéireachta pobail a chinntiú i dtionscadail fuinnimh in-athnuaite amach anseo trí phobail a spreagadh chun a dtionscadail féin a fhorbairt agus éileamh a dhéanamh go ndéanfadh tionscadail a bhfuil forbróir i gceannas orthu tairiscintí ar scaireanna do phobail chun níos mó páirtíochta áitiúla agus úinéireachta áitiúla a spreagadh.
        7. Mhol 97% de na Baill gur chóir don Stát deireadh a chur leis na fóirdheontais uilig a bhaineann le baint mhóna agus an t-airgead a chaitheamh ar athchóiriú portach móna agus socrú ceart a dhéanamh maidir le cearta na n-oibrithe ata thíos leis a chosaint. Mhol 61% gur chóir don Stát deireadh a chur leis na fóirdheontais uilig ar bhonn céimnithe thar tréimhse 5 bliana.
        8. Mhol 93% de na Baill gur chóir na lánaí bus, na rotharbhealaí agus na háiseanna páirceála agus taistil a mhéadú go mór sna cúig bliana atá romhainn, agus gur chóir béim níos mó a chur  ar na modhanna taistil seo seachas úsáid carranna.
        9. Mhol 96% de na Baill gur chóir don Stát mórán céimeanna a thógáil chun tacú leis an trasdul chuig feithiclí leictreacha. ***
        10. Mhol 92% de na Baill gur chóir don Stát níos mó béime a leagan ar fhairsingiú an chaiteachais ar iompar poiblí ná ar chaiteachas do bhonneagar bóithre nua ar chóimheas nach lú ná  2-go-1 chun an infhaighteacht agus úsáid na roghanna faoi iompar poiblí a éascú, ag cur béime faoi leith ar cheantair thuaithe.
        11. Mhol 89% de na Baill gur chóir go mbeadh cáin ar astaíochtaí gáis cheaptha teasa ( GHG) ón talmhaíocht. Ba chóir go mbeadh luach saothair don fheirmeoir as talamh a leithlisíonn carbóin a bhainistiú. Ba chóir an teacht isteach dá bharr a athinfheistiú ar mhaithe le cleachtais talmhaíochta aeráidbháúla.
        12. Mhol 93% de na Baill gur chóir don Stát foirm chaighdeánach de thomhas éigeantach agus de thuairisciú ar dhramhbhia ag gach céim den dáileadh bia agus den slabhra soláthair a chur i bhfeidhm, agus é mar chuspóir leis dramhbhia a laghdú sa todhchaí.
        13. Mhol 99% de na Baill gur chóir don Stát athbhreithniú agus athmheas a dhéanamh ar thacaí d'éagsúlú úsáide talún agus aird faoi leith a thabhairt ar na tacaí d'fhoraoiseacha a chur agus talmhaíocht orgánach a spreagadh.

Ceist 1* Ba chóir a leithéid de dhualgais agus de chumhachtaí a bheith san áireamh ach gan a bheith teoranta dóibhsean atá luaite thíos.

        • Chun aon mholtaí reachtacha a cheaptar a bheith ábhartha dá fheidhmeanna a iniúchadh agus chun tuairisciú go poiblí ar a dhearcthaí ar aon impleachtaí maidir le hathrú aeráide; ní mór don Aire ábhartha freagra poiblí a thabhairt ar na dearcthaí i dtuarascáil sula ndéantar dul chun cinn ar an togra reachtach; 
        • Chun moladh a dhéanamh go gcuirfeadh an Stát spriocanna uaillmhianacha náisiúnta agus earnála 5 bliana i ndáil le laghduithe astuithe i bhfeidhm, chomh maith le timthriallta athbhreithnithe agus tuairiscithe rialta.
        • Chun imeachtaí dlí a thionscan ar an Stát chun a chinntiú go gcomhlíonfaidh an Stát a oibleagáid dhlithiúil maidir le hathrú aeráide.

Ceist 3** Faoi réir na gcáilíochtaí seo leanas

        • Cáilíocht 1: Nach gcaithfear aon mhéadú ar ioncam ach ar bheartais a chabhróidh go díreach leis an trasdul chuig Éire atá seasmhach ó thaobh na haeráide agus atá ar bheagán carbóin: lena n-áirítear grianphainéil níos saoire agus níos infhaighte a dhéanamh, tithe cónaithe agus gnónna a iarfheistiú, bacainní tuile a thógáil agus bonneagar a fhorbairt d'fheithiclí leictreacha mar shampla.
        • Cáilíocht 2: Nach mbeadh ar na teaghlaigh is boichte (an 400,000 teaghlach atá faoi láthair ag fáil an liúntais breosla)an méadú ar an gcáin a íoc.
        • Cáilíocht 3: Bheadh sé beartaithe na cánacha sin a mheadú bliain ar bhliain.

Ceist 9*** Feithiclí Leictreacha

        • Gréasán náisiúnta leathnaithe de phointí luchtaithe a fhorbairt;
        • Roinnt dreasachtaí breise a thabhairt isteach, a bheadh dírithe ach go háirithe ar phobail tuaithe, chun tiománaithe a spreagadh chun feithicil leictreach a cheannach sa ghearrthéarma. Ar na beartais seo, ach gan bheith teoranta dóibh, bheadh scéimeanna cabhair chun ceannach spriocdhírithe, laghduithe ar mhótarcháin d'fheithiclí leictreacha agus cáin mótarbhealaigh níos ísle nó saor in aisce.
        • Ba chóir beartais a chur i bhfeidhm ansin chun dídhreasú a dhéanamh de réir a chéile ar cheannach feithiclí nua ar mó a lorg carbóin ar nós méaduithe bliain ar bhliain i gcánacha ar pheitreal agus ar díosal, ar mhótarcháin agus ar chánacha ceannaigh d'fheithiclí peitril agus díosail.

Tuairiscí

Tá Tuairisc an Tionóil ar fáil anseo.

Cartlann na bhFíseán

Beifear ábalta breathnú ar fhíseán cartlainne anseo.